Sen to nie tylko bierny odpoczynek. Jest to złożony i aktywny proces, podczas którego mózg przechodzi przez różne etapy, z których każdy ma swój własny, unikalny fizjologiczny odcisk palca. Jednym z tych etapów jest **sen z szybkimi ruchami gałek ocznych (sen REM), który charakteryzuje się żywymi snami, szybkimi ruchami gałek ocznych i chwilowym paraliżem ciała.
Ta faza jest częścią cyklu trwającego 90–110 minut. Przeciętny dorosły przechodzi ten cykl od czterech do sześciu razy w ciągu nocy. Nie jest to cecha charakterystyczna dla ludzi. Naukowcy zaobserwowali aktywność podobną do fazy REM u innych ssaków, ptaków, niektórych gadów, a nawet niektórych bezkręgowców. Jednakże specyficzna rola tego etapu w rozwoju i pamięci jest bardzo zróżnicowana u różnych gatunków.
U ludzi sen REM stanowi około 20–25% nocnego snu osoby dorosłej. Dla niemowląt jest to jeszcze ważniejsze: odpowiada za ponad 50% czasu snu. W miarę upływu nocy zmienia się struktura tej fazy. Początkowy okres snu REM jest krótki i trwa tylko około 10 minut. Do ostatniego odcinka wieczoru długość może osiągnąć 60 minut. W tym momencie mózg staje się selektywny. Tłumi reakcje na większość bodźców zmysłowych. Zmęczonych rodziców nie mogą obudzić głośne dźwięki. Jednak specyficzny dźwięk płaczu dziecka szybko przebija się przez ten filtr.
Paradoks świadomego śnienia
Jeśli zaobserwujesz aktywność mózgu danej osoby podczas snu REM, zauważysz niesamowite rzeczy. Zapisy elektroencefalogramu (EEG) wykazują fale beta o niskiej amplitudzie i wysokiej częstotliwości. Fale te są takie same, jak te obserwowane, gdy osoba nie śpi i jest w stanie uwagi. Dlatego naukowcy czasami nazywają fazę REM „senem paradoksalnym”.
Kiedy kora mózgowa jest aktywna, inne części mózgu zachowują się inaczej. Hipokamp, ważny obszar przetwarzania pamięci i nawigacji przestrzennej, generuje fale theta o wysokiej amplitudzie. Te rytmiczne wybuchy różnią się od szumów tła na innych etapach snu.
Oczy też się poruszają. Nawet gdy są zamknięte, poruszają się po niestabilnych i nieprzewidywalnych trajektoriach. Naukowcy uważają, że ruchy te odzwierciedlają ruchy zachodzące podczas snu. Zależność tę zaobserwowano także u myszy. Kiedy badacze obserwowali komórki mózgowe zwierząt odpowiedzialne za ruchy oczu i orientację głowy, odkryli bezpośrednie powiązanie. Aktywacja tych komórek mózgowych pozwala przewidzieć kierunek ruchu gałek ocznych. Co ciekawe, ta specyficzna aktywacja kory wzrokowej podczas snu REM nie występuje, jeśli przebudzona osoba po prostu zamyka oczy i porusza nimi.
Korpus wyłącza się
Być może najbardziej zauważalną cechą tego etapu jest atonia. Jest to chwilowy paraliż mięśni szkieletowych. Nie wpływa na wszystkie mięśnie ciała. Mięśnie kontrolujące oddychanie i ruchy oczu pozostają aktywne. Jednak mięśnie utrzymujące ciężar i ruch przestają działać.
Wiodąca teoria głosi, że paraliż ten jest mechanizmem zabezpieczającym. Fizycznie uniemożliwia działanie we śnie, pozwalając osobie zrealizować swoje marzenia w rzeczywistości. Bez tego mechanizmu marzenie o bieganiu może w rzeczywistości spowodować uderzenie w ścianę.
Potwierdzają to wyraziste sny zgłaszane przez osoby, które budzą się podczas snu REM. Jeśli obudzisz się w tym momencie, Twoje sny będą zazwyczaj przejrzyste i narracyjne. Oprócz paraliżu w organizmie zachodzą inne zmiany. Zaburzona jest regulacja temperatury ciała. Zwiększa się zużycie tlenu. Oddychanie staje się nieregularne. Obserwuje się wahania ciśnienia krwi. Zwiększa się również poziom acetylocholiny, neuroprzekaźnika biorącego udział w konsolidacji pamięci.
Dlaczego potrzebujesz snu REM?
Dokładny cel snu REM jest nadal kontrowersyjny. Istnieje silna hipoteza, że jest to związane z rozwojem mózgu. Noworodki bezpośrednio wchodzą w fazę snu REM, pomijając głęboką fazę snu bez szybkich ruchów gałek ocznych (NREM), której po raz pierwszy doświadczają dorośli. Ten wzór utrzymuje się do około 3 miesiąca życia, kiedy rytmy dobowe zaczynają się stabilizować. W wieku 2 lat odsetek czasu spędzonego w fazie REM zmniejsza się do poziomu występującego u dorosłych.
Pamięć i uczenie się mogą być również zaangażowane w tę fazę. Aktywność fal theta w hipokampie potwierdza tę tezę. W badaniach na myszach blokowanie tych specyficznych fal zmniejszało wydajność pamięci. Sugeruje to, że mózg wykorzystuje czas snu REM do przetwarzania i przechowywania doświadczeń dziennych.
Kto steruje przełącznikiem?
Regulacja snu REM obejmuje koordynację wielu obszarów mózgu. Jądro superchiazmatyczne (SCN) znajduje się w podwzgórzu i pełni funkcję głównego zegara. Kontroluje rytmy dobowe i określa, kiedy rozpoczyna się sen REM w cyklu dzień-noc.
Most jest częścią pnia mózgu, która inicjuje stan snu REM. Określone obszary w moście regulują atonię i szybkie ruchy gałek ocznych. Jednocześnie wzgórze blokuje informacje sensoryczne z otoczenia i izoluje śpiącego. Neuroprzekaźnik GABA, uwalniany z przedniego podwzgórza, tłumi obszary mózgu związane z pobudzeniem. Jednocześnie hipokamp i ciało migdałowate stają się bardzo aktywne, pomagając kontrolować emocjonalną treść snów i aspekty pamięci.
Kiedy coś pójdzie nie tak
Zaburzenia snu REM mogą pokazać, jak wrażliwy jest ten system. Problemy często występują u osób z depresją, nadużywaniem narkotyków, alkoholizmem lub zaburzeniami rytmu dobowego. Diagnoza zwykle obejmuje polisomnografię. Test ten monitoruje fale mózgowe, poziom tlenu, ruchy oczu i ciała, tętno i oddech podczas snu.
Narkolepsja jest chorobą, która zakłóca tę równowagę. Osoby chore na narkolepsję często zbyt szybko wchodzą w fazę snu REM, pomijając głębokie, regenerujące etapy snu NREM. Może to prowadzić do chronicznego zmęczenia i, w niektórych przypadkach, krótkich okresów snu REM w ciągu dnia. U tych osób często rozwija się atonia, zwana katapleksją.
Innym schorzeniem jest zaburzenie zachowania podczas snu REM (RBD). W RBD mechanizm paraliżu nie działa. Ludzie nie stoją już w miejscu, zamieniają swoje marzenia w czyny. Mogą kopać, krzyczeć, a nawet uderzać we śnie. Różni się to od chodzenia we śnie, które ma miejsce w fazie NREM. RBD budzi szczególne obawy, ponieważ często jest wczesnym wskaźnikiem chorób neurodegeneracyjnych. Badania wykazały silny związek między RBD a rozwojem chorób takich jak choroba Parkinsona i różne formy demencji.
Granica między snem a jawą jest przepuszczalna. Podczas snu REM mózg jest aktywny, oczy się poruszają, a ciało jest nieruchome. To stan kontrolowanego chaosu. Zrozumienie, jak działa ta faza i co się dzieje, gdy zostanie przerwana, dostarcza wskazówek, jak mózg radzi sobie z utrzymaniem równowagi, przetwarzaniem emocji i przygotowaniem się na następny dzień.